Αδελφοί μου, Κάθε Ναός υψώνεται δύο φορές. Πρώτα επάνω στον Πίνακα Χαράξεως, ως ιδέα και σχέδιο στον νου εκείνου που τον οραματίζεται· ύστερα στην πέτρα, με τον ιδρώτα και την υπομονή εκείνων που τον κτίζουν. Ανάμεσα στις δύο αυτές στιγμές απλώνεται ολόκληρη η τέχνη του Τέκτονος: η τέχνη να μετατρέπει το όραμα σε έργο χωρίς να το προδίδει, και να σέβεται την ύλη χωρίς να υποτάσσεται σε αυτήν.
Τα πρώτα είκοσι χρόνια της Μεγάλης Στοάς της Κύπρου υπήρξαν χρόνια οικοδομής επάνω σε ένα σχέδιο που δεν χαράξαμε μόνοι μας. Το κληρονομήσαμε από γενιές Κυπρίων Τεκτόνων, από τον Ιωάννη Καραγεωργιάδη και τους δεκατέσσερις ένθερμους Αδελφούς της «Ζήνων» έως τους ιδρυτές του 2006. Τα χρόνια που έρχονται μας ζητούν κάτι δυσκολότερο: να σταθούμε εμείς μπροστά στον Πίνακα και να χαράξουμε το επόμενο σχέδιο, με τον ίδιο γνώμονα και τον ίδιο διαβήτη, αλλά για έναν κόσμο που οι ιδρυτές μας δύσκολα θα μπορούσαν να φανταστούν.
Οι σελίδες αυτές δεν φιλοδοξούν να είναι ούτε πρόγραμμα ούτε απολογισμός. Είναι ένας στοχασμός που καταθέτω ενώπιον των Αδελφών· μια προσπάθεια να αναρωτηθούμε μαζί τι σημαίνει, στην τρίτη δεκαετία της ζωής μας, να παραμείνουμε πιστοί σε όσα παραλάβαμε και ταυτόχρονα άξιοι όσων έρχονται
Ι. Ο δρόμος που διανύσαμε
Η ίδρυση της Μεγάλης Στοάς της Κύπρου δεν υπήρξε πράξη μιας στιγμής. Ήταν καρπός δύο και πλέον δεκαετιών διαλόγου, διαφωνίας, αναμονής και ωρίμανσης· ψηφοφοριών που αμφισβητήθηκαν, θέσεων που άλλαξαν, Στοών που από την άρνηση πέρασαν στη συναίνεση. Αν η ιστορία εκείνη μάς διδάσκει κάτι, είναι ότι στο Τάγμα οι μεγάλες αποφάσεις δεν επιβάλλονται· ωριμάζουν. Η ελευθερία, για να είναι αληθινή, πρέπει να ασκείται από εκείνους στους οποίους ανήκει. Το δίδαγμα αυτό οφείλει να συνοδεύει κάθε βήμα μας προς το μέλλον.
Είκοσι χρόνια αργότερα, το οικοδόμημα στέκει στέρεο. Οι Στοές μας πολλαπλασιάστηκαν, οι Αδελφοί μας ξεπέρασαν κατά καιρούς τους εξακόσιους, οι εργασίες μας τελούνται σε τρεις γλώσσες, και το όνομα της Μεγάλης Στοάς της Κύπρου τιμάται από εκατόν εβδομήντα και πλέον Μεγάλες Στοές σε πέντε ηπείρους. Ανανεώσαμε τα Τυπικά μας, αναθεωρήσαμε τους Κανονισμούς μας, δώσαμε θεσμική μορφή στην αδελφική αλληλεγγύη και στη φιλανθρωπία, και διασχίσαμε τη θύελλα της πανδημίας χωρίς να σβήσει ο λύχνος.
Η ωριμότητα, όμως, δεν μετριέται από όσα ένα σώμα γιορτάζει, αλλά από όσα τολμά να κοιτάξει κατάματα. Γνωρίζουμε ότι κάποιες Στοές κοιμήθηκαν· ότι δεν κρατήσαμε πάντοτε όλους όσους φέραμε στο Φως· ότι η άνθηση μιας Ανατολής δεν σημαίνει αυτομάτως άνθηση όλων· ότι οι αλλόφωνοι Αδελφοί μας πρέπει να αισθάνονται στο σπίτι τους και όχι φιλοξενούμενοι· και ότι η αναγνώριση από την οικουμένη είναι τιμή, αλλά και ευθύνη να γεμίσει με ζωντανό περιεχόμενο. Οι σκιές αυτές δεν αναιρούν το Φως· μας δείχνουν προς τα πού πρέπει να στραφούμε.
ΙΙ. Ο κόσμος στον οποίο εισερχόμαστε
Ζούμε σε μια εποχή που γνωρίζει τα πάντα και δυσκολεύεται να κατανοήσει οτιδήποτε. Η πληροφορία έγινε άπειρη και η ορθή σκέψη και η τεκμηριωμένη άποψη σπάνιες. Οι μηχανές απαντούν πλέον σχεδόν σε κάθε ερώτημα, αλλά δεν μπορούν να διδάξουν στον άνθρωπο ποια ερωτήματα αξίζει να θέτει, ούτε πώς να ζει με τις απαντήσεις. Ποτέ άλλοτε οι άνθρωποι δεν υπήρξαν τόσο συνδεδεμένοι μεταξύ τους και, ταυτόχρονα, τόσο μόνοι.
Μέσα σε αυτόν τον κόσμο, οι Μεγάλες Στοές της οικουμένης αναζητούν τον δρόμο τους. Μεγάλες Στοές με αιώνες ιστορίας διαπιστώνουν ότι χάνουν περίπου έναν στους έξι νέους Αδελφούς μέσα στα τρία πρώτα χρόνια της τεκτονικής τους ζωής, και ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος για το Τάγμα δεν είναι ο θάνατος, αλλά η σιωπηλή απομάκρυνση. Άλλες βλέπουν Αδελφούς να χάνονται για οικονομικούς λόγους, χωρίς κανείς να προλάβει να τους απλώσει το χέρι. Και η Παγκόσμια Διάσκεψη των Κανονικών Μεγάλων Στοών στρέφει πλέον την προσοχή της στις νέες γενιές, αναγνωρίζοντας ότι χωρίς νέες οπτικές και νέους δρόμους ηγεσίας, κάθε θεσμός κινδυνεύει να μαραζώσει. Και όμως, μέσα από την ίδια αυτή εμπειρία αναδύεται ένα μήνυμα ελπίδας. Εκεί όπου οι Μεγάλες Στοές άκουσαν τους Αδελφούς τους, απομάκρυναν τα περιττά εμπόδια, επένδυσαν στην ηγεσία και στους νέους, ο αριθμός των μελών άρχισε και πάλι να αυξάνεται, σε ορισμένες περιπτώσεις για πρώτη φορά ύστερα από δεκαετίες. Και οι νέοι άνθρωποι που χτυπούν σήμερα τη θύρα της Στοάς δεν αναζητούν πρωτίστως γνωριμίες· αναζητούν νόημα. Τους ελκύει ό,τι ακριβώς αποτελεί τον πυρήνα μας: ο συμβολισμός, η φιλοσοφία, η σιωπή, η εσωτερική εργασία.
Το συμπέρασμα είναι ταυτόχρονα απλό και απαιτητικό. Ο Τεκτονισμός δεν παρακμάζει όταν μένει πιστός στον εαυτό του· παρακμάζει όταν ξεχνά γιατί υπάρχει. Η μοναξιά και η διάσπαση της εποχής μας δεν τον κατέστησαν περιττό· τον κατέστησαν αναγκαίο. Και η Κύπρος έχει ένα προνόμιο που οι μεγάλες και παλαιές Μεγάλες Στοές δεν έχουν: είναι μικρή και νέα. Επειδή είναι μικρή, μπορεί να κινηθεί με ευελιξία· επειδή είναι νέα, μπορεί ακόμη να επιλέξει το σχήμα της. Ό,τι άλλοι καλούνται σήμερα να διορθώσουν, εμείς μπορούμε να το προλάβουμε.
ΙΙΙ. Ο Κίων της Σοφίας: η Στοά ως σχολείο της ψυχής
Ο ακατέργαστος λίθος δεν γίνεται κυβικός με ένα χτύπημα. Λαξεύεται αργά, με υπομονή, με καθοδήγηση και με επίγνωση. Αν το Τάγμα θέλει να κρατήσει εκείνους που φέρνει στο Φως, οφείλει πρώτα να τους προσφέρει αυτό για το οποίο ήρθαν: ένα σχολείο της ψυχής.
Γι’ αυτό η πρώτη μου σκέψη για το μέλλον αφορά την παιδεία. Η Τεκτονική Ακαδημία καλείται να γίνει η πνευματική καρδιά της Μεγάλης Στοάς: ένα μόνιμο εργαστήριο γνώσης, με συγκροτημένη πορεία μελέτης για κάθε Βαθμό, ώστε η αύξηση μισθοδοσίας και η ανύψωση να είναι καρπός εσωτερικής προετοιμασίας και όχι απλώς της παρόδου του χρόνου. Οραματίζομαι, μέσα στους κόλπους της Ακαδημίας, ένα Τμήμα Ερευνών, που θα δημοσιεύει τις εργασίες της στα ελληνικά και στα αγγλικά· μια συστηματική μελέτη της τεκτονικής ιστορίας του τόπου μας, σε συνεργασία με ιστορικούς και ερευνητές, από το χειρόγραφο Καρίδη έως τις ταφόπλακες του Αγίου Λαζάρου· και έναν ετήσιο κύκλο διαλέξεων που θα ενώνει όλες τις Ανατολές και όλες τις γλώσσες μας. Η Σοφία, όμως, δεν είναι μόνο γνώση του παρελθόντος· είναι και θάρρος απέναντι στο παρόν. Ο Τεκτονισμός οφείλει να ανοίξει τα ερωτήματα της εποχής μας: την ηθική της τεχνολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης, την αξιοπρέπεια του προσώπου στον ψηφιακό κόσμο, την αλήθεια σε έναν καιρό κατασκευασμένων εικόνων. Υπήρξε πάντοτε σχολείο συνείδησης, και η συνείδηση δεν παλιώνει ποτέ.
Και μέσα στον Ναό, ας φυλάξουμε ένα καταφύγιο: τη σιωπή. Όταν ο Αδελφός περνά το κατώφλι, ας σιωπούν οι οθόνες, ώστε για λίγες ώρες να είναι ολόκληρος παρών: για τους Αδελφούς του, για την τελετή και για τον εαυτό του. Ίσως αυτός ο μικρός κανόνας αποδειχθεί, στις δεκαετίες που έρχονται, ένα από τα πολυτιμότερα δώρα που μπορεί να προσφέρει το Τάγμα σε έναν κόσμο που έχει ξεχάσει να σωπαίνει.
IV. Ο Κίων της Ισχύος: ένα σώμα ζωντανό και ενωμένο
Η ισχύς ενός Τάγματος δεν μετριέται με αριθμούς. Ένας Ναός δεν γίνεται μεγάλος από το πλήθος των λίθων του, αλλά από το πόσο αληθινά έχει λαξευτεί ο καθένας. Η αρχή «η ποιότητα πριν από την ποσότητα», που τόσο εύστοχα διατύπωσαν όσοι μας προηγήθηκαν στην Ανατολή, οφείλει να γίνει πράξη σε κάθε στάδιο της τεκτονικής ζωής.
Η εφαρμογή της αρχίζει από την εισδοχή. Ο υποψήφιος και η οικογένειά του δικαιούνται να γνωρίζουν με ειλικρίνεια τι είναι και τι δεν είναι ο Τεκτονισμός, και η Στοά οφείλει να γνωρίζει με βεβαιότητα ποιον δέχεται. Συνεχίζεται με τη συνοδεία. Οραματίζομαι ότι κανένας νέος Αδελφός δεν θα μένει μόνος: από την ημέρα της μύησής του, ένας έμπειρος Διδάσκαλος θα στέκεται στο πλευρό του ως μέντορας, έως την ανύψωσή του και πέρα από αυτήν. Και ολοκληρώνεται με τη μέριμνα. Ο Αδελφός που λείπει δεν είναι ένα κενό στο βιβλίο παρουσιών· είναι ένας άνθρωπος που ίσως δοκιμάζεται. Όταν η Στοά παρατηρεί την απουσία του και πηγαίνει να τον βρει, δεν κρατά απλώς ένα μέλος· κρατά την ψυχή της. Κανείς δεν πρέπει να χαθεί επειδή δεν έγινε ένα τηλεφώνημα, και κανείς δεν πρέπει να αποκοπεί για οικονομικούς λόγους, χωρίς να έχει ανοίξει πρώτα γι’ αυτόν ο κορμός της Αγαθοεργίας.
Η ισχύς περνά επίσης μέσα από την ηγεσία. Σε μια μικρή Στοά, ο Σεβάσμιος μπορεί να κρίνει την τύχη ολόκληρης της Στοάς. Γι’ αυτό η ηγεσία δεν πρέπει να είναι ανταμοιβή της μακροημέρευσης, αλλά καρπός προετοιμασίας. Οραματίζομαι, στο πλαίσιο της Τεκτονικής Ακαδημίας, μια «Σχολή Αρχών», όπου οι Αξιωματικοί των Στοών, πριν ανέλθουν στην Ανατολή, θα προετοιμάζονται στην τελετουργία, στη διοίκηση, στη διαχείριση ανθρώπων και στην τέχνη της ομόνοιας, και Μεγάλους Επιθεωρητές που θα είναι όχι μόνο φύλακες της τάξης, αλλά και μέντορες των Σεβασμίων.
Η ισχύς του αύριο, βεβαίως, βρίσκεται στους νέους. Ένας Κύκλος Νέων Τεκτόνων, που θα ενώνει τους νεότερους Αδελφούς όλων των Ανατολών σε μελέτη, προσφορά και αδελφική συναναστροφή, και θα έχει φωνή εκεί όπου λαμβάνονται οι αποφάσεις, μπορεί να γίνει το φυτώριο της αυριανής ηγεσίας. Η σοφία των παλαιοτέρων και η ορμή των νεότερών δεν είναι αντίπαλοι· είναι τα δύο χέρια του ίδιου οικοδόμου.
Τέλος, η ισχύς απαιτεί στέρεα θεμέλια. Κάθε Ανατολή, και η προσφυγική Αμμόχωστος, αξίζει μια μόνιμη και αξιοπρεπή τεκτονική στέγη, με πρόνοια για τη διατήρησή της στον χρόνο. Τα οικονομικά του Τάγματος οφείλουν να είναι διαφανή και συνετά. Και στην ψηφιακή εποχή η εχεμύθεια αποκτά νέα μορφή: η τεκτονική ιδιότητα κάθε Αδελφού είναι προσωπικό του δεδομένο, και οφείλουμε να τη φυλάσσουμε, με σύγχρονα μέσα και με πλήρη σεβασμό του ευρωπαϊκού δικαίου, με την ίδια ευλάβεια με την οποία φυλάσσουμε τα Τυπικά μας.
V. Ο Κίων του Κάλλους: το Φως πέρα από τα τείχη του Ναού
Το Κάλλος είναι ο κίων της αρμονίας: ανάμεσα στη Στοά και στον κόσμο, ανάμεσα στην παράδοση και στον καιρό της. Και το πρώτο κάλλος που προσφέρει ο Τεκτονισμός γεννιέται μέσα στον Ναό. Μια τελετή που διεξάγεται με γνώση, αξιοπρέπεια και κατανόηση, ο σωστός λόγος στη σωστή στιγμή από μια καρδιά που συλλαμβάνει το νόημά του, είναι η πιο διαρκής ομορφιά που μπορούμε να χαρίσουμε. Τα ανανεωμένα Τυπικά μας είναι το θεμέλιο· το έργο που απομένει είναι να τα τελούμε έτσι, ώστε κάθε υποψήφιος να εξέρχεται από τον Ναό αλλαγμένος.
Το κάλλος, όμως, δεν μπορεί να μένει κλεισμένο. Από την εγκύκλιο του 1815 έως τις μέρες μας, ο Τεκτονισμός στην Κύπρο αντιμετωπίστηκε συχνά με καχυποψία, και η σιωπή μας άφηνε ελεύθερο το πεδίο στις προκαταλήψεις. Ο αμύητος φοβάται ό,τι δεν γνωρίζει, και η καλύτερη απάντηση στην καχυποψία υπήρξε πάντοτε μια ανοικτή θύρα. Η εχεμύθεια αφορά τις τελετές μας· δεν μας υποχρεώνει να κρύβουμε τις αξίες μας. Οραματίζομαι Τεκτονικά Μέγαρα που ανοίγουν τις πόρτες τους στην κοινωνία, δημόσιες διαλέξεις, και μια Διαδρομή Τεκτονικής Κληρονομιάς της Κύπρου, που θα φέρει στο φως τα ίχνη των οικοδόμων στους ναούς της Αμμοχώστου, στον Πύργο του Κολοσσίου και στον περίβολο του Αγίου Λαζάρου· πάντοτε με σεβασμό προς την πίστη του κάθε Αδελφού και προς τους θεσμούς του τόπου μας. Η φιλανθρωπία μας, γενναιόδωρη όπως υπήρξε, μπορεί να αποκτήσει αναγνωρίσιμο πρόσωπο: λίγοι αλλά μόνιμοι σκοποί, επιλεγμένοι από κοινού και υπηρετούμενοι με σταθερότητα· η υγεία των παιδιών, η μέριμνα για τους ηλικιωμένους και για τις χήρες των Αδελφών μας, η στήριξη νέων ανθρώπων με προοπτική. Έτσι, το όνομα του Τεκτονισμού στην Κύπρο μπορεί να γίνει αχώριστο από λίγα καλά έργα, καλά καμωμένα.
Και η ίδια η Κύπρος καλείται να γίνει αυτό που η γεωγραφία της πάντοτε την προόριζε να είναι: τόπος συνάντησης. Στο σταυροδρόμι τριών ηπείρων, η Μεγάλη Στοά της Κύπρου μπορεί να περάσει από την ποσότητα των αναγνωρίσεων στην ποιότητα των σχέσεων: με ζωντανές αδελφοποιήσεις Στοών, όπως εκείνες που ήδη ένωσαν την «Κίμων» με την Ανατολή της Θεσσαλονίκης, την «Κινύρας» με την Ανατολή των Χανίων και την «Ευαγόρας» με την Ανατολή του Πειραιά, και με ένα τακτικό Τεκτονικό Φόρουμ της Ανατολικής Μεσογείου, συνέχεια της επιτυχίας του Συνεδρίου των Στοών «Giuseppe Garibaldi». Ένα μικρό νησί μπορεί να γίνει μεγάλο σταυροδρόμι· η ιστορία μας το έχει αποδείξει περισσότερες από μία φορές.
Το ύψιστο κάλλος, τέλος, είναι η ενότητα. Εργαζόμαστε σήμερα σε τρεις γλώσσες, αλλά είμαστε ένα Τάγμα, και καμία Στοά δεν πρέπει να αισθάνεται στο περιθώριο. Στο νησί μας εργάζονται και άλλοι κανονικοί Αδελφοί, με τους οποίους μας ενώνει κοινή ιστορία ήδη από το 1888· ο διάλογος και η συνεργασία μαζί τους αποτελούν φυσική συνέχεια αυτής της κληρονομιάς. Και το όραμα που διατύπωσε ο Ενδοξότατος Αδελφός Ανδρέας Χαραλάμπους, μιας κοινής τεκτονικής εστίας για όλους τους κανονικούς Τέκτονες που ζουν στην Κύπρο, ανεξαρτήτως καταγωγής ή γλώσσας, παραμένει ένας ορίζοντας που αξίζει να κρατάμε μπροστά μας· ένας ορίζοντας που μπορεί να προσεγγιστεί μόνο με υπομονή, με σεβασμό των Αρχαίων Οροθεσίων και πάντοτε με συναίνεση. Κάθε Ναός υπήρξε κάποτε μόνο ένα σχέδιο επάνω στον Πίνακα Χαράξεως.
VI. Η αλυσίδα: από το όραμα στο έργο
Ένα όραμα που δεν γίνεται έργο παραμένει ευχή. Και σε ένα Τάγμα όπου οι Μεγάλοι Διδάσκαλοι διαδέχονται ο ένας τον άλλον, ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι κάθε θητεία να ξεκινά από την αρχή, σαν να μην είχε προηγηθεί καμία. Η τεκτονική σοφία μάς προσφέρει την απάντηση με την εικόνα της αλυσίδας: κάθε κρίκος είναι διαφορετικός, αλλά όλοι μαζί σηκώνουν το ίδιο βάρος.
Γι’ αυτό πιστεύω ότι το όραμα αυτό πρέπει να ανήκει στο Τάγμα και όχι σε πρόσωπα. Οραματίζομαι ένα μακρόπνοο σχέδιο δεκαετίας, που θα γεννηθεί μέσα από διάλογο με όλους τους Αδελφούς, όπως το 1996 συνήλθαν οι Σεβάσμιοι, οι Επιθεωρητές και οι Κοσμήτορες της Κύπρου για να χαράξουν τον δρόμο προς την αυτοτέλεια· που θα εγκριθεί από τη Γενική Συνέλευση· που θα υλοποιείται σε τριετή στάδια, από Μεγάλο Διδάσκαλο σε Μεγάλο Διδάσκαλο· και που θα λογοδοτεί κάθε χρόνο στους Αδελφούς για την πρόοδό του. Η πρώτη τριετία ας αφιερωθεί στα θεμέλια: στον θεσμό του μέντορα, στην προετοιμασία των Αρχών, στη σύγχρονη και ασφαλή διοίκηση. Η δεύτερη στην ανάπτυξη: στην παιδεία, στους νέους, στη διεθνή συνάντηση. Η τρίτη στη στερέωση: στις στέγες μας, στην κληρονομιά μας, στον απολογισμό.
Δεν χρειαζόμαστε μεγάλα λόγια· χρειαζόμαστε σταθερά χέρια. Ο λίθος λαξεύεται αργά, αλλά ο Ναός υψώνεται σταθερά.
Επίλογος: Η καρίνα και ο ορίζοντας
Όταν η Μεγάλη Στοά της Κύπρου θα γιορτάζει τα σαράντα χρόνια της, το 2046, εύχομαι όσοι θα διαβάζουν αυτές τις σελίδες να βρουν έναν Τεκτονισμό μικρότερο σε θόρυβο και μεγαλύτερο σε βάθος. Στοές όπου κανένας υποψήφιος δεν μένει χωρίς οδηγό. Μια Ακαδημία της οποίας οι εργασίες διαβάζονται και πέρα από τις ακτές μας. Νέους Διδασκάλους στην έδρα του Βασιλέως Σολομώντος. Ναούς ανοικτούς προς την κοινωνία που υπηρετούν. Ένα νησί που έγινε τόπος συνάντησης για τους Τέκτονες της Μεσογείου. Και, ίσως, μια κοινή στέγη κάτω από την οποία θα εργάζονται αδελφικά όλοι οι κανονικοί Τέκτονες της Κύπρου.
Τίποτε από αυτά δεν απαιτεί να αλλάξουμε αυτό που είμαστε. Απαιτεί να γίνουμε πληρέστερα αυτό που πάντοτε λέγαμε ότι είμαστε. Τα Αρχαία Οροθέσια δεν είναι η άγκυρα του πλοίου μας, Τα πρώτα είκοσι χρόνια είναι πλέον η ιστορία μας· τα επόμενα είκοσι είναι η ευθύνη μας. Ας πάρουμε, λοιπόν, στα χέρια μας τα εργαλεία της Τέχνης και ας συνεχίσουμε να οικοδομούμε, με Σοφία για να σχεδιάζουμε, με Ισχύ για να στηρίζουμε και με Κάλλος για να κοσμούμε, εις δόξαν του Μ...Α...Τ...Σ∴
Ο Πρόσθετος Μέγας Διδάσκαλος αδ∴ Μιχάλης Αγάθος και ο Μέγας Γενικός Γραμματέας αδ∴ Νικόλας Γ. Σάρλης
Από το επετειακό λεύκωμα «Μεγάλη Στοά της Κύπρου 2006–2026».